– Autor: Dietmar Kendziur –
Joseph Ignaz Schnabel (1767–1831) jest postacią nierozerwalnie związaną z muzycznym dziedzictwem Wrocławia (Breslau). Należy do grona najwybitniejszych śląskich kompozytorów i dyrygentów w zakresie całej muzyki sakralnej, a zwłaszcza muzyki katolickiej. Niesłusznie jednak jego dorobek artystyczny bywa sprowadzany jedynie do powszechnie znanej kolędy – „Transeamus usque Bethlehem”.
Pochodził z katolickiej rodziny muzyków. Urodził się 24 maja 1767 roku w Nowogrodźcu na Śląsku, położonym około 50 kilometrów na wschód od Görlitz. Na ilustracji widoczny jest dom jego narodzin. Początki edukacji muzycznej odebrał od swojego ojca, który był kantorem. Następnie uczęszczał do gimnazjum św. Macieja we Wrocławiu (obecnie Ossolineum), gdzie kształcił się aż do szóstej klasy. W tym czasie był także sopranistą w chórze przy kościele św. Wincentego we Wrocławiu. Pragnął zostać księdzem, jednak z powodu przewlekłej choroby ucha uznano go za niezdolnego do rozpoczęcia kariery duchownej. Z czasem jego stan zdrowia najwyraźniej uległ poprawie.
Ukończył gimnazjum, zdobył wykształcenie nauczycielskie i w 1790 roku otrzymał posadę nauczyciela wiejskiego w Parzycach, położonych na północ od jego rodzinnego miasta. Tam swą muzyką zachwycał miejscową młodzież. Założył młodzieżową orkiestrę, dla której komponował – i która cieszyła się dużym powodzeniem.
W 1797 roku został organistą w kościele św. Klary przy klasztorze Urszulanek we Wrocławiu oraz otrzymał posadę pierwszego skrzypka w orkiestrze kościoła św. Wincentego, gdzie – podobnie jak w czasach szkolnych – występował jako śpiewak. Coraz częściej dostrzegano jego pracowitość, zapał do nauki i talent. Jak relacjonuje Robert Eitner, początkowo Schnabel przypisywał swoje kompozycje Mozartowi, a dopiero, gdy spotkały się one z uznaniem, przyznawał się do ich autorstwa. W owych czasach łatwiej akceptowano takie postępowanie i raczej je wybaczano, tym bardziej że Schnabel w swojej muzyce sakralnej najwyraźniej trafiał w podobnie radosny ton co Mozart. (Eitner, Robert, „Schnabel, Joseph Ignaz” w: Allgemeine Deutsche Biographie 32 (1891), s. 79-81).
W 1798 roku został pierwszym skrzypkiem w teatrze miejskim we Wrocławiu, okresowo zastępując także kapelmistrza. W 1799 roku w kościele św. Marii Magdaleny wykonał własne oratorium, w tym też roku ukazały się trzy jego mniejsze msze. Tam, w Wielki Czwartek 1800 roku (być może dopiero w 1802) po raz pierwszy we Wrocławiu wykonał „Stworzenie świata” Haydna, co następnie powtarzał rokrocznie. Jak relacjonuje Eitner, Schnabel z czasem zdominował całe życie muzyczne Wrocławia, przyczyniając się do popularyzacji Mozarta i Haydna, którymi wówczas
często pogardzano, uważając ich dzieła za niezrozumiałe.
O tym, że Schnabel angażował się w promowanie Mozarta i Haydna, może świadczyć fakt, że prowadząc koncert upamiętniający zmarłego dziekana Wydziału Medycznego Uniwersytetu Wrocławskiego, profesora Johanna Gottfrieda Morgenbessera, zasłużonego dla anatomii, zaprezentował fragmenty orkiestrowej wersji Haydna „Siedmiu ostatnich słów” i „Requiem” Mozarta. Z okazji 100-lecia istnienia uniwersytetu w 1802 roku Schnabel skomponował specjalną kantatę. W latach 1803/04 dyrygował „Richterowskimi Koncertami Zimowymi”.
Ponadto dyrygował tzw. „Deutsch-Conzerte”, które odbywały się w ramach „Towarzystwa Poniedziałkowego” lub „Towarzystwa Piątkowego”. Często były to występy plenerowe. Tam prezentował również dzieła Beethovena. Szacuje się, że dał około 1100 koncertów, co jest szalenie imponujące, zważywszy na fakt, że był także kapelmistrzem w katedrze.
Gdy w 1804 roku młodemu Carlowi Marii von Weberowi (wówczas 18-letniemu) zaproponowano kierownictwo orkiestry teatralnej we Wrocławiu, prawdopodobnie doprowadziło to do pewnego rozdźwięku, w wyniku czego Schnabel zrezygnował z posady koncertmistrza opery. Jednakże kompozycje Webera bardzo cenił.
1 kwietnia 1805 roku Schnabel został mianowany kapelmistrzem katedralnym. Mieszkał przy ulicy Katedralnej / kamienica 20 /, a sprawował tę funkcję aż do śmierci w 1831 roku. W tych latach wyjątkowo zasłużył się dla muzyki sakralnej. Jego dorobek kompozytorski obejmuje około 210 dzieł, w tym dwa offertoria, pięć mszy, nieszpory, hymny, cztery graduały (część mszy katolickiej, śpiewana między czytaniami Pisma), pieśni procesyjne, kwartety męskie, koncert klarnetowy, muzykę wojskową oraz kwintet na gitarę i kwartet smyczkowy. Nuty do niektórych jego dzieł są dostępne do dziś.
Gdy Francuzi oblegali Wrocław w latach 1806/07, Schnabel napisał swoją słynną „Mszę Oblężenia”/„Belagerungsmesse” w tonacji As-dur, zaliczaną do podziwianych dzieł wczesnego romantyzmu. W czasie oblężenia Schnabel czasowo ukrywał się w kościele św. Bartłomieja (dolny kościół św. Krzyża). Osoby zainteresowane tą mszą (m.in.) mogą jej posłuchać na „YouTube” (Josef Schnabel, Belagerungsmesse). Eitner pisze, że muzyka tamtych czasów była czymś pośrednim między muzyką operową a kościelną, często bardziej nastawiona była na melodyjno-harmoniczne efekty brzmieniowe niż na poważne aspekty artystyczne. Eitner zauważa jednak, że taka krytyka była obca współczesnym Schnabla. Przytacza przykład estetyka i znawcy muzyki, prof. Kahlera z Wrocławia, który po śmierci Schnabla w nekrologu opublikowanym w 1831 roku w Lipskiej Gazecie Muzycznej/Leipziger Musikzeitung wydawanej przez wydawnictwo Breitkopf & Härtel wychwala msze Schnabla jako niezapomniane dzieła i prawdziwy skarb dla muzyki kościelnej.
zdjęcie: Plebania Dom urodzenia Josepha Schnabla w Nowogrodźcu, Autor: Martin Pohl
→ Czytaj wiecej w GAL nr. 75, s 45 …