– Autor: Klaus-Henning von Krosigk –
Park krajobrazowy Wörlitz to zwieńczenie wyjątkowego programu, którego celem było upiększenie kraju i poprawa jakości życia: centralnym mottem projektowym i edukacyjnym wörlitzkich założeń ogrodowych jednej z najwcześniejszych na kontynencie „ornamental farm”, czyli „ozdobnego krajobrazu” było łączenie „pięknego z pożytecznym” lub, jak mawiał Horacy, „pożytecznego z przyjemnym”. Od samego początku, obok wszystkich artystycznych aspiracji ogrodowych, założenia wörlitzkie wykorzystywano także w sadownictwie, uprawie roli, hodowli zwierząt i leśnictwie. Dlatego Wörlitz nie jest klasycznym parkiem krajobrazowym, w duchu Lennégo czy Pücklera, to trend, który w Prusach pojawił się dopiero po okresie wojen wyzwoleńczych, a następnie zdominował cały XIX wiek.
Królestwo Ogrodów odzwierciedla ideały edukacyjne oświecenia, jest więc „krajobrazem edukacyjnym” złożonym z natury i sztuki – od samego początku otwartym dla każdego. Książę Franz, faktyczny pomysłodawca tych założeń ogrodowych, żył w latach 1740–1817. Wcześnie stracił rodziców, w związku z czym przez wiele lat rządy sprawował jego wuj, książę Dietrich, którego później Franz w dowód wdzięczności uhonorował urną umiejscowioną w parku. Jego dziadkiem był słynny „Stary Dessauczyk”. W 1757 r. jeszcze w trakcie trwania wojny siedmioletniej Franz pożegnał się ze służbą wojskową, a w 1758 roku przejął rządy w księstwie Anhalt-Dessau.
Królestwo Ogrodów pod panowaniem księcia Franza stało się przede wszystkim „zwierciadłem kultur świata”, w którym widoczne były wpływy Chin, Wysp Południowego Pacyfiku, Anglii, Francji i Włoch. Pałac w Wörlitz był pierwszą budowlą w stylu klasycystycznym – pozostającą pod wpływem palladiańskich willi z regionu Wenecji Euganejskiej (wł. Veneto) oraz nowoczesnych dworków angielskiej klasy wyższej – lecz zarazem wykazywał wczesne znamiona neogotyku na kontynencie.
Po powrocie z pierwszej podróży do Anglii w 1764 roku książę Franz wraz ze swym przyjacielem Friedrichem Wilhelmem von Erdmannsdorfem uczynili Wörlitz punktem wyjścia dla nowoczesnego kształtowania krajobrazu, stanowiącego część szeroko zakrojonego „programu upiększania kraju”. W latach 1765–1766 odbyli podróż do Neapolu, w tym do Pompejów i Herkulanum, a także do Rzymu, do Winckelmanna, tam zarysowały się pierwsze plany budowy pałacu w Wörlitz. Idee Winckelmanna o „szlachetnej prostocie i spokojnej wielkości” znalazły odzwierciedlenie w architektonicznym urzeczywistnieniu jego postulatu.
Erdmannsdorf, uczeń Winckelmanna, utorował drogę klasycyzmowi w Europie. Winckelmann był również twórcą nowej historii sztuki i archeologii klasycznej. Po powrocie z podróży rozpoczęto konkretne plany budowy „nowego dworku w Wörlitz”. Liczne elementy wystroju pałacu, jak rzeźby, płaskorzeźby i malowidła ścienne, odnoszą się do Winckelmanna i opisywanych dzieł antyku.
Ogrody, których tworzenie książę Franz rozpoczął w 1764 roku, stanowiły dzieło stylowo jednolite, łączące wiele form sztuki (tzw. Gesamtkunstwerk), a zarazem dzieło edukacyjne, mające przenieść spacerowiczów do innego świata.
→ Czytaj artykuł w GAL Nr. 75, s 25 …